Jesienna ulotność

Wraz z dzisiejszym początkiem astronomicznej jesieni warto bliżej przyjrzeć się wyjątkowemu dziełu Józefa Chełmońskiego – namalowanemu w 1897 roku obrazowi zatytułowanemu po prostu Jesień. Gdy myślimy o polskiej jesieni w malarstwie, przed oczami stają nam często feerie nasyconych barw, złote liście i ciepłe promienie słońca. Istnieje jednak dzieło, które przełamuje ten idylliczny stereotyp, dotykając samej esencji wiejskiego życia u schyłku XIX wieku. Mowa o obrazie „Jesień” Józefa Chełmońskiego z 1897 roku arcydziele realizmu, które na co dzień zachwyca zwiedzających w Muzeum Narodowym w Poznaniu.

Kontekst powstania: Powrót do korzeni

Obraz powstał w wyjątkowym momencie życia artysty, pod koniec 1897 roku, najprawdopodobniej podczas jego pobytu w majątku w Woli Pękoszewskiej na Mazowszu. Chełmoński, po latach spędzonych w Paryżu, powrócił do kraju i osiadł w Kuklówce, zyskując miano „Samotnika z Kuklówki”, który świadomie odsunął się od wielkomiejskiego zgiełku, by żyć rytmem natury, uprawiać rolę i z bliska obserwować codzienność polskiej wsi. Omawiany tutaj obraz jest wynikiem tej fascynacji, dziełem artysty, który naturą nie tylko się inspirował, ale zwyczajnie nią żył.

Józef Chełmoński | Jesień | rok 1897 | olej na płótnie, 95 cm x 124 cm | Muzeum Narodowe w Poznaniu.

Analiza kompozycji i kolorystyki

Dzieło o wymiarach 95 cm x 124 cm charakteryzuje się horyzontalną, wyważoną kompozycją olejną na lnianym płótnie. Chełmoński zrezygnował z potocznie rozumianej „złotej jesieni” na rzecz palety barw nasyconej melancholią.

Dolną część płótna (pierwszy plan) zdominowały ciemne brązy i zgaszone, głębokie zielenie, oddające chłód ziemi po zakończonych pracach polowych. Górę obrazu wypełniają szarości oraz żółto-pomarańczowe i złotawo-brunatne tonacje nieba, jednoznacznie sugerujące porę łagodnego, jesiennego zmierzchu. Światło zachodzącego słońca kładzie na ziemię długie cienie postaci, co nadaje scenie głęboki realizm chronologiczny. Warto dodać, że badania technologiczne wykazały użycie naturalnych pigmentów żelazowych (hematyt, goethyt) oraz barwników organicznych, takich jak indygowiec i kraplak, nakładanych techniką laserunkową, co pozwoliło uzyskać niezwykłą głębię i subtelność przejść tonalnych.

Treść i symbolika: Pastuszkowie przy ognisku

Na pierwszym planie, po prawej stronie, Chełmoński umieścił dwóch wiejskich pastuszków. Chłopcy są dobrze odziani w ciepłe sukmany (długie płaszcze) i czapy chroniące przed smagającym wiatrem, jednak, co było wówczas powszechne, stąpają boso po zimnej ziemi. Jeden z nich klęczy bezpośrednio przy ognisku, drugi stoi obok w charakterystycznym czerwonym płaszczu i przypatruje się płomieniom rozpalanym przez towarzysza.

Ognisko jest tutaj kluczowym elementem kompozycyjnym i emocjonalnym. W chłodny, jesienny wieczór stanowi ono jedyne źródło ratunku przed zimnem dla dzieci doglądających bydła na otwartej przestrzeni. Nisko unoszący się, snujący się nad ziemią dym nie tylko oddaje zapach palonych suchych gałązek i trawy, ale zyskuje wymiar symboliczny i nawiązuje do wpływów symbolizmu w twórczości Chełmońskiego z tego okresu, stając się metaforą przemijania, ulotności chwil i refleksji nad ludzkim losem.

W tle, na rozległej, płaskiej równinie, dostrzec można rozproszone stado krów, które dopełnia ten realistyczny obraz wiejskiej codzienności.

Ponad obiektywną relację

Zgodnie z opisem kustoszy Muzeum Narodowego w Poznaniu, wiejskie sceny rodzajowe w pejzażu były ulubionym tematem Chełmońskiego od początku jego drogi twórczej. Wyjątkowość „Jesieni” polega na celowym przełamaniu wymogów czysto obiektywnej, dokumentalnej relacji. Artysta podporządkował kompozycję dominancie nastrojowej i spotęgowanemu wyrazowi emocjonalnemu.

„Jesień” to nie tylko pokaz kunsztu technicznego, ale przede wszystkim poemat o harmonii człowieka z przyrodą. Choć krajobraz wydaje się surowy i chłodny, bije z niego głęboka tożsamość narodowa i kulturowa. Pokazuje, że w prostej, codziennej scenie z życia polskiej wsi kryje się uniwersalne piękno, które potrafi poruszyć najczulsze struny ludzkiej duszy.