Tym wpisem otwieramy serię, w której będziemy tłumaczyć zagadnienia ze sztuki, jej historii i technik plastycznych, w jak mamy nadzieję, jak najbardziej przystępny sposób.

Dziś skupimy się na świetle i jego roli w obrazie, czyli potężnym narzędziu do budowania dramaturgii, manipulowania emocjami widza i... oszukiwania naszego mózgu.

Przybliżenie definicji i tajników tych technik zaczniemy od światłocienia, który jest pojęciem podstawowym.

1. światłocień

Zanim malarz zacznie eksperymentować z nastrojem czy kolorem, musi opanować światłocień. To po prostu logiczny sposób rozłożenia światła i cienia na trójwymiarowym obiekcie, przeniesiony na płaskie płótno.
Żeby to zrozumieć, wyobraź sobie białą kulę oświetloną z jednej strony lampką biurkową (możesz też wykonać taką symulację w domu). Na i wokół tej kuli dzieją się rzeczy, które artysta stara się odwzorować:

Blik (światło odbite bezpośrednie): Najjaśniejszy punkt na kuli. To miejsce, gdzie światło odbija się najmocniej. Często to po prostu czysta, biała kropka.
Cień własny: Ciemna strefa po przeciwnej stronie kuli, do której światło lampki już nie dociera.
Półcień: Miękka strefa przejścia między jasnością a pełnym cieniem. To ona decyduje o tym, czy przedmiot wydaje się obły.
Światło odbite (refleks): Coś, co różni amatora od mistrza. Kula nie wisi w próżni, tylko leży na stole. Światło z lampki odbija się od blatu i delikatnie rozświetla dół kuli od spodu, w strefie cienia.
Cień rzucony: Ciemna plama, którą kula rzuca na stół.

Bez światłocienia nie ma realizmu. To ta technika sprawia, że nasz mózg daje się oszukać i widzi przestrzeń tam, gdzie jest tylko płaskie płótno.

2. Chiaroscuro

Caravaggio, *Wieczerza w Emaus,* 1601r (barok)

Słowo chiaroscuro pochodzi z języka włoskiego i oznacza dosłownie „jasny-ciemny.
Przed renesansem średniowieczne obrazy były dość płaskie z wyraźnym konturem. Dopiero mistrzowie tacy jak Leonardo da Vinci zrozumieli, że w prawdziwym świecie przedmioty nie mają czarnych linii dookoła, a mają za to boki oświetlone i boki zacienione.
To płynne przechodzenie od światła do cienia, które nadaje przedmiotom i postaciom masę oraz trójwymiarowość.
Dzięki chiaroscuro jabłko na obrazie przestaje być czerwonym kółkiem, a staje się kulą, którą masz ochotę podnieść z płótna.

3. Tenebryzm

FRAGMENT Caravaggio Nawrócenie św. Pawła, *Nawrócenie w drodze do Damaszku,* 1600 r

Jeśli chiaroscuro podkręcimy do maksimum i dodamy do niego hollywoodzki dramat, otrzymamy tenebryzm, lub maniera tenebrosa (od włoskiego tenebroso, czyli mroczny).
Wyobraź sobie, że wchodzisz do całkowicie ciemnego pokoju i nagle rzucasz na modela mocny snop światła z latarki. Tło znika w gęstym, nieprzeniknionym mroku, a oświetlone postacie niemal „wyskakują” przed widza. Tenebryzm to malarski odpowiednik teatralnego reflektora, gdzie postaci niejako wychodzą z ciemności. Światło nie wynika tu z logiki pogody ono ma budować napięcie, wskazywać palcem najważniejszy punkt sceny i wywoływać ciarki.

FRAGMENT Leonardo da Vinci, *Gioconda-Mona Lisa*, 1503–1507

4. Sfumato

Wracamy na chwilę do Leonarda da Vinci, który nienawidził ostrych krawędzi. Mawiał, że światło i cień powinny mieszać się ze sobą „jak dym”. Tak powstało sfumato (od włoskiego fumo, czyli dym).
Malarz nakłada niezliczone, niemal przezroczyste warstwy farby (laserunki), rozmywając granice między światłem a cieniem.
Przyjrzyj się kącikom ust i oczu Mony Lisy. Nie ma tam ani jednej ostrej linii i to właśnie dzięki sfumato jej słynny uśmiech wydaje się tak nieuchwytny i tajemniczy, zmieniając się w zależności od tego, pod jakim kątem na nią patrzysz.

5. Luminizm

FRAGMENT Georges de La Tour, *Anioł ukazujący się św. Józefowi,* ok. 1640

W tej technice światło staje się głównym bohaterem obrazu, wręcz mistyczną siłą. W XVII-wiecznej Holandii i późniejszym romantyzmie artyści oszaleli na punkcie tej techniki.
W luminizmie światło często ma konkretne, widoczne źródło: świecę, lampę naftową lub słońce przedzierające się przez burzowe chmury. Rozlewa się ono po całym obrazie, tworząc atmosferę intymności, tajemnicy lub grozy. Możemy podzielić go na:

monochromatyczny : uwypuklenie światła przy dominującej tonacji jednobarwnej (np. Georges de La Tour).

kolorystyczny: światło jako czynnik wyzwalający wibrację kolorystyczną (np. Aleksander Gierymski).

6. Dywizjonizm

Przeskakujemy do XIX wieku, gdzie malarze tacy jak Claude Monet czy później pointyliści (np. Georges Seurat) doszli do wniosku, że tradycyjne mieszanie farb na palecie zabija blask światła i postawili na fizykę i dywizjonizm.
Zamiast mieszać niebieską i żółtą farbę, by uzyskać zieloną trawę w słońcu, kładli obok siebie czyste kropki lub kreski żółci i błękitu. Te kolory mieszały się dopiero w oku widza, dzięki temu zabiegowi obrazy impresjonistów dosłownie drżą i wibrują światłem, idealnie oddając wrażenie słonecznego, gorącego dnia.

7. contra luce

Claude Lorrain, *Port morski z willą medycejską*, 1637

Większość podręczników fotografii i malarstwa radzi, żeby stać tak, aby mieć słońce za plecami. Technika contra luce z języka włoskiego oznacza „pod światło”, bo tutaj źródło światła znajduje się bezpośrednio za malowanym obiektem.
Malowanie pod światło spłaszcza detale z przodu obiektu, zmuszając artystę do operowania samym kształtem i nastrojem. Postacie zamieniają się w ciemne sylwetki, a wokół ich krawędzi tworzy się świetlista, niemal mistyczna aura.

8. Nokturn

J. Whistler, *Nokturn: szarość i złoto – Most Westminsterski*, ok. 1871-1874

Malarstwa nocnego to jedno z najtrudniejszych wyzwań w historii sztuki, bo w nocy ludzkie oko widzi inaczej i tracimy zdolność precyzyjnego rozróżniania barw. Mistrzowie tej techniki używali głębokich granatów, fioletów, zieleni i brązów.
Kluczem do dobrego nokturnu jest znalezienie słabego źródła światła np. księżyca, gwiazd, gazowej latarni ulicznej czy okna w dalekiej kamienicy, bo to małe światło musi „walczyć” z dominującą ciemnością.

🖼️ Jeśli interesuje Cię temat nauki rysunku i malarstwa i, zapraszamy na zajęcia do Prostej Kreski, gdzie możesz przetestować zdobytą wiedzę i połączyć ją z praktyką!

Prowadzimy kursy przygotowawcze do szkół i uczelni plastycznych, warsztaty dla dzieci i młodzieży oraz dorosłych i zajęcia online.

PRZYDATNE Pytania i zagadnienia DO ANALIZY DZIEŁA o świetle:

Źródło światła:
– Czy jest wewnętrzne (widoczne w obrazie) czy zewnętrzne (spoza obrazu)?
– Czy źródło światła jest naturalne (np. słońce, księżyc) sztuczne (np. lampa, pochodnia), a może jest nieokreślone?
– Ile źródeł światła znajduje się na obrazie?

Kierunek padania światła:
– Skąd pada światło?
Światło przednie pada bezpośrednio na przód obiektu, a Światło tylne pada z tyłu i tworzy efekt „aureoli”, jeśli jest mocne. Światło boczne podkreśla trójwymiarowość i fakturę, tworząc wyraźne cienie po przeciwnej stronie i pada z boku obiektu. Światło górne Oświetla obiekt z góry, rzucając cienie w dół (np. w portrecie pod nos czy brodę), a Światło dolne daje nienaturalny, dramatyczny lub groźny efekt, oświetlając obiekt od spodu i jest rzadziej stosowane.

Temperatura światła:
Dzielimy je na trzy kategorie, Światło ciepłe, neutralne (białe) i zimne (niebieskawe).

Jeśli nie wiesz, jak określić temperaturę barwy spróbuj wyobrazić sobie rzecz w danym kolorze i jakie uczucie towarzyszy przy dotknięciu takiej rzeczy.
Barwy ciepłe, jak pomarańczowo-żółte płomienie lub mocne promienie słońca na skórze.
Neutralne barwy, nie są ani ciepłe ani zimne jak np. beże, czyli odcienie ludzkiej skóry.
Barwy zimne jak niebieskości czy zielenie mogą kojarzyć się uczuciem bosej stopy na trawie pełnej rosy lub z Bałtykiem :).

Rozproszenie:
– Czy światło jest rozproszone, jakby padało z za chmur czy punktowe, jakby oświecone latarką?
Światło może być twarde, tworzy wtedywyraźne, ostre granice cieni i mocne kontrasty lub miękkie, kiedy tworzy łagodne przejścia między światłem a cieniem, spłaszczając nieco obraz (np. światło w pochmurny dzień, lampa z softboxem, światło odbite od ściany).

Jaki najjaśniejszy i najciemniejszy punkt kompozycji?

Modelunek:
– Czy jest miękki i nie tworzy silnych cieni (sfumato), czy może twardy, z silnymi, ciemnymi cieniami i dużym kontrastem?
– Może występują refleksy lub bliki świetlne?

Dodatkowo warto poruszyć zagadnienie w sztuce współczesnej, czyli syntezę światła i koloru.
Dzięki technologii światło i kolor tworzą dziś jedność, dając artystom pełną kontrolę nad barwą, jej temperaturą oraz emocjonalnym wpływem na odbiorcę. Przykładem takich dzieł mogą być instalacje świetlne i neonowe, czyli dzieła tworzone bezpośrednio z diod LED, neonów czy światłowodów. Kolejnym użyciem światła są projekcje czy cyfrowe animacje rzutowane na architekturę i obiekty trójwymiarowe video mapping oraz pokoje immersyjne, czyli zamknięte przestrzenie całkowicie otaczające widza jednolitym kolorem lub płynnymi przejściami tonalnymi.

Kreskowy słowniczek pojęć w sztuce: Światło